Thành phố Hồ Chí Minh và mục tiêu trở thành "Thành phố sáng tạo của UNESCO"

Phạm Thị Hà

Mạng lưới các thành phố sáng tạo UNESCO (UCCN) của UNESCO được thành lập năm 2004 nhằm thúc đẩy hợp tác giữa các thành phố. UNESCO xác định sáng tạo là yếu tố chiến lược để phát triển đô thị bền vững. Tại Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thế thao và Du lịch đã đưa ra Đề án phát triển hệ thống các thành phố sáng tạo Việt Nam và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào đầu năm 2023.

z4882720029682-a2fbce1bd2268b3eb860dcdf86d46d61-1700055345.jpg
Hội thảo "Phát huy các nguồn lực văn hóa để xây dựng và phát triển Thành phố sáng tạo của TPHCM" do Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM và Trường đại học Văn hóa TPHCM đồng tổ chức ngày 14.11.2023.

“Thành phố sáng tạo” là nền tảng cho sự phát triển của đô thị

Theo định nghĩa của UNESCO đưa ra: Thành phố sáng tạo (trong tiếng Anh được gọi là Creative City) là nơi mà ở đó con người với tính sáng tạo là tài nguyên quan trọng, tạo ra của cải cho xã hội. Tài nguyên thiên nhiên dồi dào, vị trí địa lí thuận lợi và tiếng tăm từ quá khứ không còn đóng vai trò quyết định tới sự hưng thịnh của một quốc gia trong thời đại ngày nay. Thay vào đó, nền tảng cho sự phát triển của mọi thành phố là tính sáng tạo.

Thành phố sáng tạo là những thành phố chú trọng phát triển 7 lĩnh vực: (1) Nghệ thuật dân gian và thủ công mỹ nghệ, (2) thiết kế, (3) phim ảnh, (4) ẩm thực, (5) văn học, (6) nghệ thuật truyền thông đa phương tiện, (7) âm nhạc. Khi đăng ký làm hồ sơ tham gia mạng lưới UCCN, mỗi thành phố sẽ chọn một lĩnh vực. Tính đến thời điểm hiện tại, UCCN có 350 thành phố tại hơn 100 quốc gia, đại diện cho 7 lĩnh vực sáng tạo. Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO trên khắp thế giới hiện đang cùng nhau hợp tác tích cực ở các cấp địa phương, quốc gia và quốc tế vì một mục tiêu chung: phát triển sự sáng tạo và nền công nghiệp văn hóa để phục vụ cho sự phát triển của đô thị và đời sống của người dân.

Theo Đề án của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, lộ trình đến năm 2030, trong khoảng thời gian 2 năm, Việt Nam sẽ có tối đa hai thành phố xây dựng và nộp hồ sơ ứng cử gia nhập UCCN. Việt Nam cũng đặt mục tiêu sẽ có từ 4 đến 6 thành phố được công nhận là thành phố sáng tạo UNESCO. Năm 2019, Hà Nội đã được UNESCO vinh danh là thành phố sáng tạo trong trong lĩnh vực thiết kế. Mới đây, Việt Nam có thêm hai đại diện là Đà Lạt và Hội An. Trong đó, Đà Lạt là thành phố sáng tạo âm nhạc còn Hội An là thành phố sáng tạo trong lĩnh vực nghệ thuật dân gian và thủ công mỹ nghệ.

Điện ảnh trở thành lĩnh vực phát triển sáng tạo

Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM chọn lựa lĩnh vực Điện ảnh để đăng ký làm hồ sơ gia nhập mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO và đang đệ trình lên Ủy ban nhân dân TPHCM xem xét, đồng thời lắng nghe ý kiến của những chuyên gia tham vấn.

Tuy nhiên, việc chọn điện ảnh làm lĩnh vực phát triển chính đã tạo ra không ít băn khoăn. Thứ nhất, việc chọn điện ảnh tuy có ưu điểm là một loại hình nghệ thuật mang tính tổng hợp, các loại hình nghệ thuật khác cũng sẽ góp mặt trong điện ảnh. Nhưng nếu xét riêng điện ảnh TPHCM, thì rõ ràng còn rất nhiều điểm yếu. Hàng loạt câu hỏi được đặt ra mà rất khó có câu trả lời: Điện ảnh TPHCM ở đâu trên bản đồ điện ảnh thế giới? Đã có những tác phẩm gì tiếp cận với điện ảnh thế giới? Đã có những hoạt động nổi bật gì để giao lưu quốc tế hay chỉ là chờ đến năm 2024 mới có Liên hoan phim quốc tế TPHCM lần thứ nhất?. Thứ hai, các thế hệ nghệ sĩ, đạo diễn có những ai vươn tới tầm ngôi sao bên ngoài lãnh thổ Việt Nam? Và điều quan trọng nhất, đâu là bản sắc điện ảnh TPHCM nói riêng và bản sắc điện ảnh Việt Nam nói chung?.

Dĩ nhiên, nếu so với những thành phố sáng tạo khác trên thế giới cũng chọn điện ảnh làm mũi nhọn như Cannes (Pháp), Roma (Italia), Mumbai (Ấn Độ), Pusan (Hàn Quốc)… thì TPHCM sẽ phải trải qua một chặng đường dài vất vả nếu cũng chọn điện ảnh, cho dù không thể phủ nhận thực tế là điện ảnh TPHCM phát triển dẫn đầu cả nước.

Có lẽ trong 7 lĩnh vực sáng tạo thì TPHCM chọn nghệ thuật truyền thông đa phương tiện là có tính khả thi nhất. Bởi vì không chỉ có quá trình lịch sử lâu dài (“Gia Định báo” là tờ báo đầu tiên của Việt Nam ra đời tại Sài Gòn vào năm 1865), mà thực tế là suốt trong chiều dài lịch sử, TPHCM đều dẫn đầu cả nước về nghệ thuật truyền thông. Hơn thế nữa, với nghệ thuật truyền thông đa phương tiện, các loại hình sáng tạo nghệ thuật đều có thể được vận dụng và có mặt, không thua kém gì điện ảnh.

Nỗ lực trở thành thành phố sáng tạo

Giải thưởng văn học nghệ thuật TPHCM diễn ra 5 năm một lần, hiện nay đã đến lần thứ ba. Song như vậy là quá ít ỏi. Ngoài giải thưởng 5 năm một lần, cần có những giải thưởng hàng năm. Có thể lấy tên là giải thưởng Sáng tạo TPHCM, trao giải cho 7 lĩnh vực sáng tạo, hoặc lấy tên là giải thưởng Nguyễn Hữu Cảnh, vị danh nhân có công khai sinh ra vùng đất này, trao cho những tác phẩm xuất sắc trong 7 lĩnh vực, từ đó tạo đà cho TPHCM hướng đến chuẩn “thành phố sáng tạo”. Ngoài ra, để vinh danh những người làm nghiên cứu, những nhà khoa học, cũng cần dành một hạng mục giải thưởng cho những tác phẩm nghiên cứu thuộc các lĩnh vực của “thành phố sáng tạo”. Các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, văn nghệ của thành phố cùng với Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật TPHCM sẽ thành lập Ban xét giải với những tiêu chí cụ thể, rõ ràng.

Xúc tiến hợp tác với quốc tế là một điều rất quan trọng trong một thế giới phẳng như ngày nay. Có hai điều có thể học tập được từ quốc tế, ngoài những quan hệ hợp tác như chúng ta thường thấy: Thứ nhất, là xúc tiến các chương trình “nghệ sĩ lưu trú”. Cụ thể là mở những dự án do TPHCM tài trợ, với nguồn vốn kết hợp từ nhà nước và xã hội hóa, trong đó yêu cầu các nghệ sĩ trên thế giới nộp đơn ứng tuyển để đến TPHCM làm việc, sáng tác về TPHCM trong một thời gian, có thể từ một vài tuần đến một vài tháng và tác phẩm của họ sẽ do TPHCM sở hữu. Các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, văn nghệ cùng với Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật TPHCM sẽ là những người lập ra các dự án và xét tuyển nghệ sĩ. Thứ hai, đó là mở rộng và xúc tiến, thúc đẩy vai trò của “nghệ thuật cộng đồng”. Có thể thực hiện những dự án cụ thể để nâng cao trình độ thưởng ngoạn thẩm mỹ của công chúng, tạo bộ mặt nghệ thuật cho thành phố. Chẳng hạn như mở một số chương trình thưởng thức nghệ thuật miễn phí, tổ chức các lễ hội nghệ thuật định kỳ, các lễ hội đường phố v.v… Hiện nay đã có một số chương trình như vậy, nhưng hầu hết là do các tổ chức tư nhân làm. Cần có thêm sự đóng góp của nhà nước để các chương trình, lễ hội như thế này mang tính chính thống hơn và có chất lượng hơn.

Các nghệ sĩ sáng tác trong các lĩnh vực cần lưu ý vai trò cố vấn nghệ thuật (The art and literary advisor). Đây là một công việc hay một nghề nghiệp cần thiết đối với sự phát triển của một thành phố sáng tạo. Ở trên thế giới, nghề nghiệp này rất quen thuộc trong môi trường văn học nghệ thuật chuyên nghiệp. Sáng tác của nghệ sĩ là điều cần thiết cho việc phát triển thành phố sáng tạo. Song tư vấn cho họ như thế nào để có những tác phẩm tốt hơn, phù hợp hơn, thì đó là công việc của những người cố vấn nghệ thuật. Vậy, ai sẽ là những cố vấn nghệ thuật? Không chỉ có những người hoạt động trong các lĩnh vực nghệ thuật mà các nhà khoa học, những người hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu cũng có thể tham gia nếu như có đủ khả năng và trình độ. Mặt khác, trong xu hướng sáng tạo và nghiên cứu liên ngành, đa ngành, cần khuyến khích những hoạt động mang tính chất tổng hòa được nhiều lĩnh vực sáng tạo.

Ngoài ra nếu TPHCM vẫn “kiên quyết” chọn điện ảnh làm lĩnh vực sáng tạo mũi nhọn thì cần chú trọng những việc sau:

Tổ chức các Liên hoan phim quốc tế TPHCM là điều đáng khuyến khích và cần thiết, nhưng chúng ta cần có những hoạt động không chỉ mang tính bề nổi mà còn cần mang tính sâu rộng, lâu dài, hướng tới tương lai, kết hợp giữa số đông công chúng với những hoạt động hàn lâm. Cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực: Xây dựng trường đại học Sân khấu – Điện ảnh của riêng TPHCM, không chỉ lệ thuộc vào trường của Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch bởi lẽ hiện nay TPHCM mới chỉ có trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật. Mở những khóa học ngắn hạn về làm phim, diễn xuất, lý luận phê bình…, mời những chuyên gia có uy tín trong và ngoài nước giảng dạy và có cấp chứng chỉ. Phát triển đồng đều mọi lĩnh vực của điện ảnh, không chỉ riêng làm phim truyện. Thực tế là hiện nay TPHCM thiếu và yếu mảng phim tài liệu, hoạt hình, chỉ tập trung sản xuất phim truyện. Tăng cường hợp tác với các nhà làm phim quốc tế và có cơ chế thuận lợi cho việc hợp tác. Xin tài trợ từ các tổ chức nước ngoài để phát triển điện ảnh chứ không chỉ dừng ở nguồn vốn xã hội hóa của tư nhân. Tổ chức các tuần lễ phim theo chuyên đề định kỳ. Đẩy mạnh quảng bá trên truyền thông trong và ngoài nước và có chiến lược truyền thông lâu dài, phù hợp. Kết hợp điện ảnh với quảng bá du lịch…

Trở thành một thành viên của mạng lưới thành phố sáng tạo của UNESCO là mục tiêu mà TPHCM đang hướng tới. Còn rất nhiều việc phải làm để đạt được mục tiêu đó, cần sự nỗ lực, chung sức của nhiều người, nhiều cấp độ chính quyền, cơ quan quản lý. Với tiềm lực sẵn có của TPHCM, vấn đề chỉ là thời gian sớm hay muộn để đạt được mục tiêu đó.

Hà Thanh Vân